Arystoteles to jeden z tych filozofów, których imię zna niemal każdy – ale już miejsce jego narodzin czy szczegóły życia rodzinnego pozostają dla wielu zagadką. Urodził się w 384 roku p.n.e. w Stagirze, małym mieście na Półwyspie Chalcydyckim w północnej Grecji, i od tego miejsca wywodzi się jego przydomek – Stagiryta. Zanim jednak stał się jednym z filarów zachodniej myśli filozoficznej, przeszedł przez wiele etapów: wczesną sierocość, lata nauki pod okiem Platona, służbę na macedońskim dworze i wreszcie własną szkołę filozoficzną. Poniżej – wszystko, co warto wiedzieć o jego życiu i pochodzeniu.
Stagira – miasto, które wydało filozofa
Arystoteles urodził się w 384 roku p.n.e. w Stagirze, małym miasteczku na Półwyspie Chalcydyckim w północnej Grecji. Miasto to było wówczas kolonią grecką – podchodziło pod Morski Związek Ateński i należało do niezależnych miast jońskich, a podbój macedoński nie zmienił wiele w jego charakterze kulturowym.
Arystoteles był w pełnym tego słowa znaczeniu człowiekiem pochodzenia greckiego, należał do jońskich filozofów, choć Macedonia w późniejszym okresie była z nim bardzo związana. Stagira odcisnęła na nim trwałe piętno – od miejsca swojego urodzenia nazywany był właśnie Stagirytą. Co ciekawe, zdaniem greckich archeologów, udało się prawdopodobnie zlokalizować zaginiony grób słynnego filozofa właśnie w jego rodzinnym mieście, w Stagirze. Starożytne przekazy mówiły o tym, że Arystoteles został pochowany tam, gdzie się urodził – zaraz po jego śmierci i kremacji prochy przewieźli mieszkańcy Stagiry do rodzinnego miasta.
Stagira dzisiaj jest rozpoznawalnym punktem na mapie turystycznej Grecji – znana jest z pomników i atrakcji upamiętniających życie oraz osiągnięcia filozofa.
Rodzice Arystotelesa – lekarska rodzina z tradycjami
Arystoteles pochodził z rodziny lekarskiej – jego ojciec był nadwornym lekarzem macedońskiego króla Amyntasa II. Ojciec filozofa nosił imię Nikomach – nosił przydomek Asklepiad, choć nie jest do końca jasne, czy było to określenie rodu, z którego się wywodził, czy też nazwa organizacji lekarzy, do której być może należał.
Matka Arystotelesa miała na imię Faestis (Fajstiada). Była ona położną i również miała pochodzenie lekarskie. Medycyna była więc w tej rodzinie czymś więcej niż zawodem – stanowiła tradycję przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Galen twierdził, że w rodzinach Asklepiadów szkolono synów w przeprowadzaniu sekcji zwłok oraz operacji chirurgicznych.
Zainteresowanie naukami przyrodniczymi, przede wszystkim biologią, Arystoteles wyniósł prawdopodobnie z domu rodzinnego. To właśnie ta atmosfera intelektualna, otoczenie medyczne i obserwacja ojcowskiej pracy ukształtowały w nim dociekliwość i empiryczne podejście do świata – cechy, które stały się fundamentem jego późniejszej filozofii.
Wczesna sierocość i opieka Proksenosa
Rodzice osierocili Arystotelesa, gdy był jeszcze chłopcem. Opiekę nad przyszłym filozofem przejął krewny, Proksenos z Atarneus w Azji Mniejszej. Z tego powodu przez kilka lat mieszkał w stolicy Macedonii, a następnie trafił pod skrzydła nowej rodziny.
Z nową rodziną Stagiryta związany był emocjonalnie do końca życia. Po śmierci Proksenosa Arystoteles adoptował syna swojego dawnego opiekuna, Nikanora. Dziękował także rodzinie Proksenosa w testamencie. To rzadki przykład głębokiej wdzięczności, którą filozof zachował przez całe życie – nawet w obliczu własnej śmierci pamiętał o ludziach, którzy go wychowali.
Faestis, matka Arystotelesa, pochodziła z Chalkis. Stagiryta schronił się u rodziny matki pod koniec życia, gdy uciekł do Chalkis przed wrogami. Więzy rodzinne okazały się dla niego ważne nie tylko w dzieciństwie, ale i w najtrudniejszych momentach dorosłego życia.
Akademia Platońska – lata nauki w Atenach
W wieku 17 lat Arystoteles został wysłany do Aten, aby odebrać wykształcenie w Akademii Platońskiej. Spędził tam 20 lat – najpierw jako student, następnie asystent Platona, a na końcu wykładowca. Był to okres intensywnego kształtowania się jego poglądów filozoficznych.
Relacja Arystotelesa z Platonem była złożona. Z jednej strony głęboko szanował swojego mistrza, z drugiej – z czasem coraz wyraźniej odchodził od jego koncepcji. Początkowo zwolennik Platona, Arystoteles wykształcił szybko zręby własnej doktryny i stworzył opozycyjny do platonizmu, a równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie oddziaływał na filozofię i naukę europejską.
Assos i Lesbos – własna szkoła i pierwsze małżeństwo
Arystoteles, razem z drugim studentem Akademii Ksenokratesem, opuścili Akademię i udali się do kolonii Assos w Troadzie w rodzinnej Azji Mniejszej. Razem z dwoma miejscowymi akademikami, Erastosem i Koriskosem, doradcami władcy kolonii Hermiasa, założył swoją szkołę filozoficzną.
Innym słuchaczem w Assos był Teofrast z Eresos – najwybitniejszy uczeń Stagiryty. Filozof spędził w tym mieście trzy lata i napisał prawdopodobnie dialog O filozofii, składający się z trzech ksiąg, w którym poddał krytyce naukę Platona o ideach.
Na Lesbos Arystoteles poślubił Pytias, kuzynkę zamordowanego w roku 341 przez Persów Hermiasza, z którą miał córkę, również o imieniu Pytias. Małżeństwo to było nie tylko związkiem uczuciowym, ale też wyrazem bliskiej przyjaźni z Hermiaszem, który wcześniej stał się słuchaczem szkoły filozoficznej Arystotelesa.
Nauczyciel Aleksandra Macedońskiego
W 343 roku p.n.e. ówczesny król Macedonii Filip II zdecydował się powierzyć Arystotelesowi nauczanie i wychowanie swojego syna Aleksandra. Pracę tę kontynuował do około roku 336 p.n.e., do momentu, w którym Aleksander Macedoński objął władzę w państwie.
Arystoteles był osobistym nauczycielem wielkiego Aleksandra Macedońskiego – władca pisał do swego mistrza listy regularnie, tamten zaś regularnie mu odpisywał. Relacja między nimi była wyjątkowa, choć z czasem pojawiły się między nimi różnice poglądów. Stosunki z władcą macedońskim ostygły, kiedy – wbrew radom Arystotelesa – Aleksander Wielki zaczął traktować podbitych Persów na równi ze zwycięskimi Macedończykami, a zwłaszcza kiedy za przykładem królów perskich zażądał dla siebie czci boskiej.
Najbardziej znanym uczniem Arystotelesa był Aleksander Wielki. Ich relacja nauczyciela i ucznia należy do najbardziej znanych par mistrz–uczeń w całej historii ludzkości.
Likejon – własna szkoła filozoficzna w Atenach
Założenie szkoły
W Atenach Arystoteles założył szkołę filozoficzną zwaną Liceum, w gaju przy świątyni Apollina Likejskiego. Była ona rodzajem dzisiejszego instytutu naukowego prowadzącego rozległe badania z różnych dziedzin, m.in. z filozofii, przyrody i historii.
Liceum obejmowało duży ogród z przyległymi budynkami, gdzie mieściły się sale wykładowe, i bibliotekę. Był to okres niezwykle płodny intelektualnie. Między rokiem 335 a 323 p.n.e. Arystoteles stworzył kilka ważnych dzieł, m.in. „Politykę”, „Metafizykę”, „O duszy”, „Poetykę” czy „Etykę nikomachejską”.
Zakres działalności naukowej
Pisma Arystotelesa obejmują wiele tematów – w tym fizykę, biologię, zoologię, metafizykę, logikę, etykę, estetykę, poezję, teatr, muzykę, retorykę, psychologię, językoznawstwo, ekonomię, politykę i szeroko rozumianą sztukę rządzenia. Trudno wskazać drugiego myśliciela starożytności, który ogarnął tak szeroki zakres ludzkiej wiedzy.
Jako pierwszy naukowiec zajął się również historią filozofii i nauki ujętej systematycznie jako dzieje problemów i zasad. Arystoteles przedstawił złożoną syntezę różnych filozofii istniejących przed nim, a jego nauki stały się fundamentem intelektualnego leksykonu Zachodu. W rezultacie jego filozofia wywarła wyjątkowy wpływ na prawie każdą formę wiedzy na Zachodzie i nadal jest przedmiotem współczesnej dyskusji filozoficznej.
Życie prywatne – żony i dzieci Arystotelesa
Arystoteles był dwukrotnie w długoletnich związkach. Z pierwszą żoną Pytias miał córkę, nazwaną takim samym imieniem. Po jej śmierci związał się z Herpyllis, która urodziła syna – Nikomachosa.
Miał z Herpyllis dzieci, w tym syna Nikomacha (imię po dziadku), w momencie śmierci ojca będącego małym dzieckiem, który zmarł jako młodzieniec. Stagiryta wychowywał również Nikanora, syna swojego dawnego opiekuna. Rodzina była dla Arystotelesa wartością, którą pielęgnował – widać to choćby w jego testamencie, w którym zadbał o wszystkich bliskich.
W późniejszym okresie córka filozofa, Pytias, została żoną syna Proksenosa – opiekuna, który wychował Arystotelesa po śmierci jego rodziców. Więzy rodzinne między tymi dwiema rodzinami splotły się więc na kolejne pokolenie.
Wygnanie z Aten i śmierć w Chalkis
Po śmierci Aleksandra w Babilonie, po powstaniu anty-macedońskim i upadku pro-macedońskiego rządu w Atenach, Arystoteles musiał uciekać z miasta oskarżony o bezbożność. Pretekstem do oskarżenia był hymn, który ułożył na cześć śmierci Hermiasa.
Osiadł wówczas w rodzinnych stronach swojej matki, na wyspie Eubea w Chalkis. Zmarł niespełna rok później, w 322 r. p.n.e. W Atenach pozostał Teofrast, który kierował szkołą Liceum przez następne 37 lat.
Arystoteles zapoczątkował nurt filozoficzny nazywany arystotelizmem, który miał wiele postaci w różnych epokach. Chrześcijańska odmiana arystotelizmu zwana tomizmem była od XIII w. jednym z głównych nurtów myśli katolickiej. Jego wpływ na filozofię, naukę i kulturę trwa do dziś – ponad dwa tysiące lat po tym, jak przyszedł na świat w małej kolonii greckiej na Półwyspie Chalcydyckim.